Cá bã trầu là gì? Các nghiên cứu khoa học liên quan

Định nghĩa và phân loại khoa học của cá bã trầu

Cá bã trầu, còn gọi là cá thanh ngọc, có tên khoa học Trichopsis vittata, là loài cá nước ngọt nhỏ thuộc họ Osphronemidae và bộ Anabantiformes. Đây là một trong những loài cá cảnh phổ biến nhất tại Đông Nam Á nhờ màu sắc đẹp, hành vi đặc trưng và khả năng sống tốt trong môi trường nước tĩnh. Cơ quan hô hấp phụ Labyrinth cho phép chúng hấp thụ oxy trực tiếp từ không khí, giúp loài này thích nghi cao với môi trường nghèo oxy.

Danh pháp khoa học được công bố lần đầu bởi Georges Cuvier vào năm 1831, với mô tả dựa trên các mẫu thu thập tại Đông Dương. Thuộc chi Trichopsis, cá bã trầu cùng hai loài họ hàng gần (T. schalleri và T. pumila) tạo thành nhóm cá “croaking gouramis” có khả năng phát âm thanh độc đáo.

Phân loại khoa học đầy đủ:

• Giới: Animalia
• Ngành: Chordata
• Lớp: Actinopterygii
• Bộ: Anabantiformes
• Họ: Osphronemidae
• Chi: Trichopsis
• Loài: T. vittata (Cuvier, 1831)

Đặc điểm hình thái

Cơ thể cá bã trầu thon dài, dẹp bên, chiều dài trưởng thành phổ biến từ 4 đến 6 cm, hiếm khi vượt quá 8 cm trong điều kiện tự nhiên. Màu sắc cơ thể gồm nền xanh ánh kim, xen với các sọc nâu sẫm chạy dọc thân từ đầu đến cuống đuôi. Ánh xanh lấp lánh trên vây là kết quả của các tế bào iridophore phản chiếu ánh sáng, tạo hiệu ứng đặc trưng trong hồ nuôi.

Vây lưng và vây hậu môn dài và đối xứng dọc thân, phần chóp kéo dài về phía đuôi. Vây ngực gần như trong suốt, trong khi vây bụng có dạng sợi dài, hoạt động như cơ quan cảm nhận hỗ trợ định hướng trong môi trường nước đục. Mắt lớn, phản ứng nhanh với chuyển động, phù hợp với lối sống săn mồi nhỏ.

Bảng chỉ số hình thái cơ bản:

Phân bố và môi trường sống

Trichopsis vittata phân bố rộng tại Đông Nam Á, ghi nhận nhiều nhất ở Việt Nam, Thái Lan, Campuchia, Lào, Malaysia và Indonesia. Ở Việt Nam, cá bã trầu gặp phổ biến tại các vùng đồng bằng sông Cửu Long, các ruộng lúa, ao, kênh rạch có nhiều thảm thực vật thủy sinh và dòng nước yếu.

Môi trường sống đặc trưng của loài là nước tĩnh hoặc chảy rất nhẹ, nông, có nhiều nơi trú ẩn như bèo tây, rau muống nước, cỏ dại ven bờ. Loài chịu được điều kiện nước có oxy thấp nhờ cơ quan hô hấp phụ, thường xuất hiện trong các thủy vực bị tù đọng hoặc nhiều chất hữu cơ.

Dải giá trị sinh thái tối ưu:

• pH: 6.0–7.5
• Nhiệt độ: 24–28°C
• Độ cứng nước: thấp đến trung bình
• Mật độ thực vật: cao

Hành vi và đặc điểm sinh học

Cá bã trầu nổi tiếng bởi khả năng phát âm thanh “click” hoặc “croak” do rung các cơ đặc biệt ở vùng thân khi giao tiếp. Hành vi này xuất hiện trong nhiều ngữ cảnh như tranh chấp lãnh thổ, thu hút bạn tình hoặc phản ứng với các kích thích bên ngoài. Đây là một trong số ít loài cá tạo âm thanh mà không cần bong bóng khí.

Loài này có tính lãnh thổ vừa phải, đặc biệt ở cá đực. Khi đối mặt đối thủ, chúng mở rộng vây, tăng độ phản quang và phát âm để răn đe. Mặc dù vậy, mức độ hiếu chiến thấp hơn nhiều so với cá Betta, nên có thể nuôi chung trong bể thủy sinh cộng đồng nếu được cung cấp nhiều nơi trú ẩn.

Nhịp độ hoạt động của cá bã trầu cao hơn vào sáng sớm và chiều tối, khi chúng săn mồi nhỏ như ấu trùng côn trùng hoặc giáp xác li ti. Khả năng tự điều chỉnh hành vi theo ánh sáng và cấu trúc môi trường giúp chúng đạt hiệu quả sinh tồn trong điều kiện đa dạng.

Đặc điểm sinh sản và vòng đời

Cá bã trầu sinh sản theo kiểu xây tổ bọt – một hành vi điển hình ở nhiều loài thuộc họ Osphronemidae. Cá đực dùng bong bóng khí kết hợp với dịch tiết từ miệng để tạo thành một cụm bọt nổi trên bề mặt nước, thường dưới tán lá hoặc góc khuất trong bể nuôi. Tổ bọt này là nơi chứa trứng sau khi giao phối, đồng thời đóng vai trò bảo vệ cá con khỏi môi trường bên ngoài.

Sau khi cá cái đẻ trứng, cá đực dùng miệng thu gom trứng và đặt vào trong tổ. Trong suốt thời gian trứng phát triển (24–48 giờ), cá đực đảm nhiệm vai trò canh gác và bổ sung thêm bong bóng khi cần. Cá con sau khi nở tiếp tục được giữ trong tổ vài ngày trước khi bơi tự do.

Chu kỳ sinh sản của cá bã trầu có thể diễn ra nhiều lần trong năm, phụ thuộc vào nhiệt độ, độ ổn định của môi trường và mức độ dinh dưỡng. Điều kiện sinh sản lý tưởng bao gồm:

• Nhiệt độ: 26–28°C
• Độ pH: 6.2–7.0
• Chiều sâu nước: dưới 30 cm
• Môi trường yên tĩnh, ánh sáng khuếch tán

Chế độ ăn và dinh dưỡng

Cá bã trầu là loài ăn tạp thiên về động vật. Trong môi trường tự nhiên, thức ăn chính bao gồm:

• Ấu trùng muỗi
• Trùn chỉ
• Giáp xác nhỏ như bo bo (Daphnia), Moina
• Mảnh vụn hữu cơ, vi tảo

Trong điều kiện nuôi, cá dễ dàng chấp nhận thức ăn khô dạng viên, thức ăn đông lạnh và thức ăn sống. Việc kết hợp nhiều loại thức ăn giúp tăng cường màu sắc và khả năng sinh sản. Tần suất cho ăn nên duy trì 1–2 lần/ngày với lượng vừa đủ, tránh để dư thừa làm ảnh hưởng đến chất lượng nước.

Chế độ ăn ảnh hưởng trực tiếp đến biểu hiện màu sắc ánh kim và khả năng phát âm ở cá trưởng thành. Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng thức ăn giàu protein và carotenoid (như tảo Spirulina, artemia) có thể nâng cao hiệu suất sinh sản ở cá đực.

Giá trị trong nuôi cảnh và nghiên cứu khoa học

Trichopsis vittata là một trong những loài cá cảnh bản địa được ưa chuộng nhất tại Việt Nam và các nước Đông Nam Á nhờ vẻ ngoài sinh động và hành vi đặc biệt. Chúng thường được nuôi trong bể thủy sinh nhỏ, có nhiều cây thủy sinh, ánh sáng mềm và dòng nước yếu. Cá hiền, sống hòa thuận trong bể cộng đồng, có thể nuôi chung với các loài nhỏ như neon tetra, rasbora hay cá tam giác.

Đặc tính phát âm giúp loài này trở thành đối tượng nghiên cứu hành vi, sinh lý và giao tiếp ở cá. Các thí nghiệm đã ghi nhận sự thay đổi về tần suất và cường độ âm thanh trong các tình huống như cạnh tranh lãnh thổ, chọn bạn tình và phản ứng với thay đổi môi trường. Cơ chế phát âm bằng cơ rung ở thân là đặc trưng ít gặp, khác biệt hoàn toàn với cơ chế dùng bong bóng như ở cá da trơn.

Tham khảo nghiên cứu tại: ScienceDirect – Sound production in Trichopsis

Tình trạng bảo tồn và nguy cơ

Hiện tại, Trichopsis vittata không được xếp vào nhóm loài nguy cấp theo danh sách IUCN. Tuy nhiên, một số quần thể địa phương đang bị suy giảm do tác động của ô nhiễm nguồn nước, sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp và mất sinh cảnh tự nhiên. Ngoài ra, khai thác quá mức để phục vụ ngành cá cảnh cũng là yếu tố gây áp lực lên nguồn cá hoang dã tại một số khu vực.

Các biện pháp bảo tồn tiềm năng bao gồm:

• Khuyến khích nhân giống trong điều kiện nuôi thay vì khai thác tự nhiên
• Bảo vệ các thủy vực nhỏ, ao làng và kênh mương – nơi cá sinh sống và sinh sản
• Giám sát môi trường nước tại vùng phân bố tự nhiên
• Giáo dục cộng đồng về giá trị sinh học và văn hóa của loài

Ứng dụng trong giáo dục và sinh thái học

Với vòng đời ngắn, khả năng tái sinh sản cao và hành vi đặc trưng, cá bã trầu là mô hình lý tưởng cho các thí nghiệm sinh học cơ bản, đặc biệt trong giảng dạy ở bậc phổ thông và đại học. Ngoài ra, tính dễ nuôi và khả năng sống tốt trong môi trường hạn chế oxy khiến chúng phù hợp cho các nghiên cứu sinh thái đô thị, biến đổi khí hậu và phân tích hành vi cá nhỏ.

Trong các dự án giáo dục STEM hoặc nghiên cứu sinh học hành vi, việc sử dụng T. vittata giúp học sinh và sinh viên tiếp cận trực quan với các khái niệm như sinh sản, cạnh tranh lãnh thổ, phát âm và chọn lọc giới tính.

Danh sách tài liệu tham khảo

1. FishBase – Trichopsis vittata
2. NCBI – Acoustic communication in gourami fish
3. ScienceDirect – Sound production in Trichopsis
4. Seriously Fish – Trichopsis vittata profile
5. IUCN Red List – Freshwater species